Mennictwo – historia, techniki bicia monet i ciekawostki

Mennictwo to działalność obejmująca bicie monet, medali i orderów, a także przygotowanie stempli, krążków i całej organizacji produkcji pieniądza. Dla miłośników historii to jedno z najbardziej bezpośrednich źródeł wiedzy o dawnych władcach, herbach i technice. W artykule pokazujemy, jak rozwijało się na ziemiach polskich i które emisje zapisały się najmocniej.

Czym jest mennictwo i jakie ma znaczenie?

Termin mennictwo oznacza nie tylko fizyczne wybijanie monet. Obejmuje także projektowanie stempli, przygotowanie krążków, dobór metalu oraz kontrolę jakości gotowych egzemplarzy. W starszych opracowaniach wiąże się je przede wszystkim z emisjami sygnowanymi godłem państwowym.

W praktyce mennica łączyła pracę rytowników, złotników, urzędników i probierzy. Dzięki ich współpracy pojedyncza moneta mogła stać się dokumentem epoki – informowała o władcy, tytulaturze, herbach, a niekiedy o ważnych wydarzeniach politycznych.

Jak rozwijało się mennictwo na ziemiach polskich?

Zanim ukształtowało się mennictwo państwowe, na ziemiach polskich monety emitowały społeczności celtyckie. Badania pokazują, że w okresie późnolateńskim działały tu ośrodki, które biły monety w bojskim systemie menniczym.

Jak wyglądało mennictwo celtyckie?

Analizy nowych zbiorów, w tym archiwum Piotra Adamkiewicza, pozwoliły dokładniej opisać trzy ośrodki: małopolski, kaliski i kujawski. Funkcjonowały one w okresie lateńskim D2 i na początku okresu rzymskiego. Ich emisje mają cechy typowe dla obszarów na północ od Karpat, ale różnią się między sobą szczegółami typologicznymi.

Wspomniane znaleziska wiążą się z kulturą przeworską oraz grupą tyniecką, a także z celtyckimi Bojami. Dla Kujaw udało się zaproponować nową typologię monet, co zmieniło wcześniejsze spojrzenie na osadnictwo i wymianę w tej części kraju. To ważny dowód na to, że pieniądz pełnił funkcję symboliczną i gospodarczą na długo przed rozwojem mennictwa królewskiego.

Czym charakteryzowały się emisje Złotej Ordy i Chanatu Krymskiego?

Imperium mongolskie powstałe na początku XIII wieku było dziełem Czyngis-chana. Po podziale państwa między synów najbardziej na zachód wysunięta część otrzymała nazwę Ułus Dżocziego, czyli Złota Orda. W latach 1242–1502 kontrolowała rozległe tereny Europy Wschodniej i północnej Azji Środkowej. Monety chanów Złotej Ordy zawierały kilka charakterystycznych elementów:

• napisów religijnych,
• imion chanów,
• tamg, czyli pieczęci rodowych,
• miejsca i roku wybicia.

Po usamodzielnieniu się Chanatu Krymskiego, rządzonego przez dynastię Girejów, emisje krymskie zachowały wiele podobieństw do monet Złotej Ordy. W XV wieku Półwysep Krymski przeszedł spod bezpośredniej kontroli Ordy do autonomicznych rządów Girejów. Później, po zajęciu Krymu przez Turcję osmańską w 1475 roku, na lokalne mennictwo wpływały również monety osmańskie, księstw ruskich i kolonii genueńskich.

Jakie monety wybijano w epoce Wazów?

Okres panowania dynastii Wazów obfitował w emisje o wysokiej wartości artystycznej. Potęga polityczna i gospodarcza Rzeczypospolitej sprzyjała zamówieniom w mennicach miejskich, a przy biciu monet pracowali wybitni medalierzy. Wiele z tych numizmatów powstawało jako dary lub pamiątki ważnych zwycięstw.

Szczególne miejsce zajmuje studukatówka Zygmunta III Wazy wybita w mennicy bydgoskiej w 1621 roku. Na awersie widnieje popiersie króla z tytulaturą władcy Polski i Szwecji, a na rewersie ukoronowana, dziewięciopolowa tarcza herbowa z dokończeniem tytułów wielkoksiążęcych. Projekt wykonał szwajcarski medalier Samuel Ammon. Monetę wybito zaledwie w kilku egzemplarzach; obecnie znanych jest sześć.

Oryginalna studukatówka z 1621 roku jest dziś najdroższą polską monetą – w styczniu 2018 roku na aukcji w USA osiągnęła cenę 2,16 mln dolarów.

Studukatówka uchodzi jednocześnie za najdroższą monetę Europy kontynentalnej i plasuje się w pierwszej dziesiątce najdroższych monet świata. W mennictwie Wazów wyróżnia się też między innymi brandtalar z mennicy toruńskiej, dwudukat gdański Władysława IV Wazy czy talar koronny Jana Kazimierza Wazy. Poniższe zestawienie pokazuje wybrane emisje z tego okresu:

Mniej okazałe są srebrne półtoraki koronne Zygmunta III Wazy. Mają dziś około 400 lat i należą do grupy monet obiegowych z czasów polskiego złotego wieku.

Jak technicznie wybijano monety?

Produkcja monety zaczynała się od przygotowania rysunku, a następnie wykonania stempla. Każdy detal – od liter otoku po układ herbu – musiał zostać przeniesiony w lustrzanym odbiciu. Pomyłka rytownika oznaczała zniszczenie narzędzia i stratę czasu.

Jak przygotowywano stemple?

W mennicach nowożytnych pracę dzielono na kilka etapów. Do najważniejszych należały:

• wykonanie rysunku projektowego,
• rytowanie stempla z portretem, herbem i napisami,
• przygotowanie krążków o odpowiedniej masie i średnicy,
• bicie monet na prasie lub młotem, a następnie kontrola jakości.

Stempel lustrzany to w mennictwie kolekcjonerskim znak najwyższej staranności – taki egzemplarz ma idealnie wypolerowane pole monety. Współczesne repliki historycznych monet często wykonywane są z miedzioniklu o masie 26 g i średnicy 40 mm, a następnie platerowane czystym złotem 999/1000 lub czystym srebrem 999/1000.

Co wyróżniało portrety i detale?

Wysoki poziom artystyczny zawdzięczano zatrudnianiu medalierów z dużym doświadczeniem. Przykładem jest Samuel Ammon, twórca projektu 100 dukatów, a także Henryk Hem, który przygotował stemple brandtalarów dla Torunia. Jan Höhn starszy odpowiadał natomiast za donatywę trzydukatową z mennicy gdańskiej z 1650 roku.

Na talarze Władysława IV Wazy z mennicy elbląskiej z 1636 roku monarchę przedstawiono en trois quarts, czyli w trzech czwartych. Tego typu ujęcie wymagało od rytownika bardzo dobrych umiejętności, bo postać nie jest ustawiona ani profilem, ani na wprost. Dodatkowo król nie ma na głowie korony, co należy do rzadkości.

Gdzie można dziś zobaczyć historyczne monety?

Ważne egzemplarze znajdują się w polskich muzeach narodowych. Zbiory numizmatyczne pozwalają prześledzić zmiany portretów, tytulatur i technik menniczych. Część monet pochodzi z kolekcji prywatnych, które bywają udostępniane na wystawach czasowych.

Historyczne emisje można oglądać między innymi w:

• Muzeum Narodowym w Krakowie,
• Muzeum Narodowym w Warszawie,
• Muzeum Regionalnym w Tomaszowie Lubelskim,
• kolekcjach prywatnych, takich jak zbiór Sławomira Liszewskiego.

Muzea organizują również pokazy warsztatu bicia monet i prelekcje, na przykład na temat mennictwa Piastów. W 2025 roku obchodzono 1000. rocznicę koronacji Bolesława Chrobrego, czemu towarzyszyły konkursy i wydarzenia edukacyjne dla dzieci.