Emisja pieniądza – na czym polega i kto za nią odpowiada?

Emisja pieniądza to wprowadzanie do obiegu gotówkowych lub bezgotówkowych środków płatniczych, za które odpowiadają głównie bank centralny i banki komercyjne. W Polsce wyłączne prawo emisji znaków pieniężnych ma Narodowy Bank Polski, ale większość pieniądza bezgotówkowego powstaje w wyniku udzielania kredytów. W artykule wyjaśniamy szczegóły tego procesu.

Czym jest emisja pieniądza?

Emisja pieniądza polega na wprowadzaniu do obiegu gospodarczego nowych jednostek pieniężnych, a także na ich wycofywaniu. Może przybierać formę gotówkową, czyli banknotów i bilonu, lub bezgotówkową, czyli zapisów na rachunkach bankowych. Proces ten jest niezbędny do zapewnienia płynności w gospodarce i umożliwienia realizacji transakcji.

W praktyce wyróżnia się emisję pierwotną, związaną z działalnością banku centralnego, oraz emisję wtórną, za którą odpowiadają banki komercyjne. Bank centralny wprowadza do obiegu bilety i monety, a także zasila banki komercyjne w fundusze, udzielając im kredytów. Banki komercyjne natomiast tworzą pieniądz bezgotówkowy, gdy udzielają kredytów swoim klientom.

W przeszłości banki centralne wprowadzały banknoty do obiegu poprzez skup metali szlachetnych, takich jak złoto i srebro, przy stałym parytecie. Po upadku systemu z Bretton Woods banki centralne zaprzestały emisji na skup kruszców i walut obcych. Obecnie jedynym sposobem zwiększania bazy monetarnej jest zadłużenie pozostałych podmiotów w banku centralnym.

Bank centralny emituje zarówno banknoty, jak i bilon, ale powyżej pewnej kwoty można odmówić przyjęcia zapłaty w bilonie.

Kto odpowiada za emisję pieniądza w Polsce?

W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza ma Narodowy Bank Polski, co wynika bezpośrednio z art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Bank centralny odpowiada również za wartość polskiego pieniądza oraz ustalanie i realizowanie polityki pieniężnej. Mimo to znaczna część pieniądza bezgotówkowego powstaje w bankach komercyjnych podczas udzielania kredytów.

Banknoty emitowane przez NBP są produkowane od 1997 roku w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A. w serii „Władcy Polski”, zaprojektowanej przez Andrzeja Heidricha. Bilon i monety kolekcjonerskie powstają w Mennicy Polskiej S.A. Narodowy Bank Polski emituje również złote i srebrne monety kolekcjonerskie, które upamiętniają ważne wydarzenia, rocznice i postacie.

Jak wygląda zakaz finansowania rządu?

Konstytucja zabrania Narodowemu Bankowi Polskiemu bezpośredniego kredytowania wydatków rządowych. W praktyce rząd może jednak pozyskiwać środki pośrednio przez banki komercyjne, choć podnosi to koszt takiego długu. Alternatywą jest emisja obligacji nominowanych w walutach obcych na rynkach zagranicznych, co wiąże się z ryzykiem kursowym.

Jak wygląda emisja pieniądza w strefie euro?

W strefie euro podstawą prawną emisji jest art. 128 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepis ten wprowadza odmienne zasady dla monet euro i banknotów euro. Emisja monet należy do państw członkowskich, a organ odpowiedzialny wynika z prawa krajowego. Wielkość emisji monet jest jednak kontrolowana przez Europejski Bank Centralny.

Emisja banknotów euro należy do krajowych banków centralnych państw strefy euro oraz do Europejskiego Banku Centralnego. Banknoty mogą być wprowadzane do obiegu wyłącznie na podstawie decyzji wydawanej przez EBC. Taki podział kompetencji ma zapewnić jednolitość wspólnej waluty w całym Eurosystemie.

Jak działa emisja pieniądza elektronicznego?

Emisja pieniądza elektronicznego rządzi się odrębnymi regułami niż emisja pieniądza gotówkowego. Instytucje pieniądza elektronicznego działają na podstawie ustawy o usługach płatniczych oraz dyrektywy 2009/110/WE. Pieniądz elektroniczny to wartość pieniężna przechowywana elektronicznie, wydawana w zamian za środki pieniężne w celu dokonywania transakcji płatniczych. Nie ma on postaci fizycznej.

Zgodnie z unijnymi regulacjami pieniądz elektroniczny może być emitowany wyłącznie w stosunku 1:1 do przyjętych środków. Oznacza to, że instytucja parabankowa nie może wyemitować większej wartości e-pieniądza, niż wynosi wkład pieniężny. Wprowadzenie tej zasady ma zapobiegać przekształcaniu emisji w akcję kredytową i zwiększaniu ilości pieniądza w obiegu.

Pieniądz elektroniczny może być emitowany wyłącznie w stosunku 1:1 do przyjętych środków pieniężnych.

Jakie wymogi musi spełnić instytucja pieniądza elektronicznego?

Aby uzyskać zezwolenie na prowadzenie działalności jako instytucja pieniądza elektronicznego w Polsce, konieczne jest złożenie wniosku do Komisji Nadzoru Finansowego. Minimalny kapitał założycielski wynosi 350 tysięcy euro, wyrażony w walucie polskiej według kursu średniego z dnia wydania zezwolenia. Wymagane są także dokumenty potwierdzające tożsamość osób zarządzających oraz należyte zabezpieczenie roszczeń klientów.

Instytucja pieniądza elektronicznego musi stale posiadać fundusze własne dopasowane do rozmiaru działalności. Dla samej emisji pieniądza elektronicznego stosuje się metodę D, według której fundusze własne wynoszą co najmniej 2% średniej wartości pieniądza elektronicznego pozostającego w obiegu. To odróżnia tę działalność od zwykłych usług płatniczych, gdzie stosuje się inne metody obliczania kapitału.

Dodatkowo instytucje pieniądza elektronicznego są instytucjami obowiązanymi w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Muszą wdrożyć wewnętrzną politykę AML, regularnie szkolić pracowników oraz raportować transakcje podejrzane do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej.

Czym różni się e-pieniądz od waluty FIAT?

Pieniądz elektroniczny nie jest równorzędny z walutą FIAT, czyli tradycyjnym pieniądzem emitowanym przez bank centralny. Może być przechowywany w portfelu elektronicznym lub w rejestrze rozproszonym, jednak nie każdy sprzedawca ma obowiązek go akceptować. Zawsze jest on powiązany z określoną wartością środków przekazanych w zamian za jego wydanie.

W praktyce e-pieniądz podlega obowiązkowi wykupu na żądanie posiadacza, po wartości nominalnej. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 16 stycznia 2019 r. uznał, że usługi płatnicze powodujące emisję lub wykup w ramach jednej transakcji są związane z emisją pieniądza elektronicznego. Oznacza to, że liczą się jako działalność związana z e-pieniądzem.

Jakie zagrożenia wiążą się z emisją pieniądza?

Emisja pieniądza, zwłaszcza w formie długu, niesie ryzyko inflacji lub recesji. Gdy akcja kredytowa rośnie zbyt szybko, gospodarka w pewnym momencie nie jest w stanie zwiększyć produkcji, co prowadzi do wzrostu cen. Z kolei spłata kredytów zmniejsza podaż pieniądza i może uderzyć w kolejne gałęzie gospodarki.

Historia pokazuje, że nadmierna emisja służąca pokryciu deficytu budżetowego potrafi doprowadzić do hiperinflacji. Znany jest przykład Niemiec z lat 20. XX wieku, gdy drukowanie pieniądza na spłatę zobowiązań spowodowało drastyczny spadek wartości marki niemieckiej. Z tego powodu banki centralne starają się utrzymywać równowagę między ilością pieniądza a realnymi potrzebami gospodarki.

W debacie o stabilności systemu monetarnego pojawiają się koncepcje alternatywne do obecnej kreacji pieniądza przez banki komercyjne. Do najczęściej omawianych należą:

• system waluty złotej proponowany przez austriacką teorię pieniądza,
• bank czasu oparty na bezgotówkowej wymianie usług,
• kredyt społeczny uzależniający emisję od zobowiązań do działań użytecznych,
• pieniądz pracy ewidencjonujący ilość pracy włożonej w wytworzenie towarów.

Odrębną propozycją jest System Pieniądza Suwerennego, który przenosi kreację pieniądza z banków komercyjnych do państwa i banków centralnych. W raportach zamawianych m.in. przez Urząd Premiera Islandii analizuje się, czy takie rozwiązanie zmniejszyłoby zadłużenie publiczne i prywatne oraz ryzyko paniki bankowej.